Sprawczość zawodowa to nie modny slogan czy abstrakcyjna idea. To fundament, na którym opiera się realna siła organizacji. Gdy pracownicy czują, że mają wpływ na to, co robią, ich zaangażowanie i efektywność osiągają nowy poziom. Poczucie sprawczości staje się wtedy czymś więcej niż indywidualną cechą – jest kulturą, która potrafi napędzać całe zespoły. Co natomiast dzieje się, gdy zaczyna jej brakować? Zamiast energii i kreatywności pojawiają się wypalenie, frustracja i stagnacja. W tym artykule pokażemy, jak budować środowisko pracy, które rozwija poczucie sprawczości i odpowiedzialności pracowników.
Co to jest sprawczość i jak się przejawia w organizacji?
Sprawczość, jak mówi Albert Bandura, to zdolność do inicjowania i realizowania działań prowadących do osiągania celów. To nie tylko wiara we własne możliwości, ale przede wszystkim działania sprawcze, które zmieniają rzeczywistość.
Na jednym z moich warsztatów zapytałem uczestników: „Czym jest sprawczość i dlaczego jest ważna?” Odpowiedzi były różnorodne:
To odpowiedzialność za działania i ich konsekwencje.
To możliwości działania, które pozwalają nam decydować o sobie i swoim środowisku.
To umiejętność realizacji celów mimo napotykanych przeszkód.
To poczucie podmiotowości i poczucie wpływu na otoczenie.
Poczucie skuteczności w pracy to nie fanaberia, ale warunek konieczny do budowania zaangażowania i odpowiedzialności. Bez tego pracownicy tracą motywację, popadają w bierność, a organizacja traci szansę na rozwój.
Filary poczucia własnej sprawczości wg Alberta Bandury:
Albert Bandura wyróżnia cztery kluczowe elementy wspierania poczucia sprawczości:
Intencjonalność – świadome planowanie działań.
Przewidywanie – gotowość na przeszkody i ich przezwyciężanie.
Proaktywność – podejmowanie inicjatywy i działanie.
Refleksja – ocena dotychczasowych efektów i korekta kursu.
Brak poczucia sprawczości, czyli „Mecz przegrany jeszcze w szatni”
Wyobraź sobie drużynę piłkarską, która wychodzi na boisko przekonana o porażce. Zero inicjatywy, brak strategii, rezygnacja, zanim mecz się rozpocznie. To metafora, która doskonale oddaje stan, w jakim znajdują się osoby pozbawione poczucia własnej sprawczości. Podobnie jak na boisku, tak w środowisku pracy prowadzi to do stagnacji i strachu przed podejmowaniem decyzji. Pracownicy zaczynają wierzyć, że ich działania nie mają znaczenia, a to prosta droga do utraty motywacji.
A ile szans my przegrywamy „w szatni”, zapominając, że na początku meczu zawsze jest 0:0?
Sprawczość w organizacji – wartość dla firmy
Sprawczość zawodowa – dlaczego jej potrzebujemy? Powody są proste: rozwijanie poczucia sprawczości pozwala na unikanie micromanagementu, budowanie autonomii, szybsze osiąganie celów, uniknięcie wypalenia zawodowego oraz poprawę komfortu psychicznego
Poczucie sprawczości pracowników to zysk nie tylko dla jednostek, ale całej organizacji. Firmy, które inwestują w rozwijanie poczucia sprawczości, zyskują:
wyższy poziom innowacyjności, gdyż pracownicy odważniej podejmują wyzwania,
lepsze wyniki zespołowe dzięki wyższemu zaangażowaniu,
niższy poziom rotacji, bo ludzie czują się odpowiedzialni za efekty swojej pracy.
Poczucie sprawczości pracowników – kim są i kim nie są ludzie sprawczy?
Poczucie własnej sprawczości przyciąga zarówno pokolenie alfa, jak i silver, choć ich potrzeby różnią się nieco. Młodzi ludzie chcą czuć, że ich praca ma sens, a ich pomysły wpływają na rzeczywistość, podczas gdy dojrzali pracownicy z pokolenia 50+ cenią przestrzeń do wykorzystania swojego doświadczenia w realnych działaniach. Firmy, które potrafią zbudować środowisko wspierające sprawczosc, zyskują przewagę, tworząc wielopokoleniowe zespoły oparte na współpracy i wzajemnym szacunku.
▶ Czy ludzie sprawczy to optymiści z pewnością siebie?
Albert Bandura i wielu psychologów od lat analizuje pojęcie sprawczości, zestawiając je z optymizmem i pewnością siebie. Problem polega jednak na tym, że często używamy tych terminów zamiennie, tracąc z oczu ich różnice. Warto je wyjaśnić.
Pewność siebie to pojęcie niedookreślone – czy oznacza wiarę w swoje umiejętności, atrakcyjność fizyczną, czy zdolność brylowania w towarzystwie? Może nawet wyrażać nadmierną wiarę we własne możliwości. Optymizm z kolei to przekonanie, że przyszłość będzie dobra, ale bez aktywnego wpływu na jej kształt – „jutro będzie ładna pogoda” czy „test na pewno okaże się prosty”. To pasywna nadzieja, często oderwana od rzeczywistości.
Poczucie własnej sprawczości wykracza poza te pojęcia. Łączy wiarę w możliwości z aktywnym działaniem. Sprawczy ludzie nie tylko wierzą w sukces – podejmują konkretne kroki, by go osiągnąć. Ich realizm pozwala im dostrzegać przeszkody i skutecznie je omijać, jednocześnie budując odporność na porażki.
▶ Czy ludzie sprawczy to ludzie asertywni?
Tak, sprawczy ludzie są asertywni – dbają o siebie i innych, działając w duchu „Ja ok, Ty ok”. Nie są ani pasywno-agresywni, ani manipulacyjni. Nie walczą o wpływy za wszelką cenę, nie rozgrywają politycznych gierek. Sprawczośc to transparentność, podmiotowość, świadome planowanie i zdolność adaptacji – zarówno wobec przewidywalnych, jak i nieoczekiwanych wyzwań. To równowaga między ambicją a empatią, działaniem a refleksją. To właśnie ta jakość odróżnia ich od optymistycznych marzycieli czy niepohamowanych rywalizatorów.
Sprawczość w pracy – co działa w praktyce?
Nie wystarczy jedynie mówić o sprawczości w organizacji. Trzeba stworzyć warunki, w których pracownicy mogą jej doświadczać i dać im możliwości działania. Oto kilka praktycznych kroków:
Daj przestrzeń na podejmowanie decyzji Bez autonomii trudno o poczucie własnej sprawczości. Pozwól pracownikom samodzielnie decydować, nawet jeśli wiąże się to z ryzykiem błędów.
Doceniaj efekty działań Nawet drobne sukcesy są dowodem na to, że własne działania przynoszą rezultaty. Regularne docenianie wzmacnia poczucie skuteczności.
Angażuj w procesy decyzyjne Włącz pracowników w kluczowe procesy w firmie. Ich głos powinien mieć realny wpływ na funkcjonowanie organizacji.
Buduj odporność na porażki Działania sprawcze to nie tylko sukcesy, ale również zdolność do podnoszenia się po porażkach. Stwórz kulturę, w której błędy są postrzegane jako lekcje, a nie powody do kary.
Sprawczość i wspólnotowość jako paliwo pracy zespołowej - to połączenie tworzy kulturę, w której pracownik rozwija skrzydła, nie tracąc z oczu dobra całego zespołu.
Podmiotowość – Jaki masz wpływ na poczucie sprawczości?
Sprawczość w firmie to nie deklaracje, ale konkretne działania, które dają ludziom realny wpływ na ich codzienność. Wspieranie poczucia sprawczości pracowników prowadzi do budowy bardziej zaangażowanych zespołów, które wspólnie osiągają ambitne cele. Czy Twoja organizacja jest gotowa na to, by inwestować w poczucie skuteczności pracowników? To pytanie, na które warto odpowiedzieć, zanim zrobi to konkurencja. Rozwijanie poczucia sprawczości to proces, który pozwala budować odwagę, wytrwałość i elastyczność. To umiejętność wyznaczania celów i ich realizacji przy jednoczesnym poszanowaniu swoich ograniczeń oraz systemów, w których działamy. Wspieranie poczucia sprawczości w zespołach pozwala unikać micromanagementu, rozwijać innowacyjność i budować bardziej zaangażowane zespoły.
Zrozumienie co to sprawczość, pozwala odkryć głębsze znaczenie działań ludzkich w miejscu pracy. Sprawczość zawodowa nie sprowadza się wyłącznie do realizacji zadań – kluczowe jest poczucie misji, które nadaje działaniom sens i motywuje do przekraczania granic. Pracownicy, którzy odnajdują wartość w swoich działaniach, budują jednocześnie poczucie własnej wartości. Zamiast zachowawczego podejścia odważnie podejmują wyzwania, co przekłada się na sukcesy zarówno indywidualne, jak i całego zespołu.
Piotr Jankowski
Trener szkoleń GRUPY SET/IES, Executive coach ICF ACC® oraz mentor przywództwa. Globalny lider z niemal 20-letnim doświadczeniem (obecnie COO) i konsultant biznesowy w wielu dziedzinach.
Sprawdź pozostałe artykuły
